Խաղողի սնուցում՝ բողբոջների բացվելուց մինչև ձմռան թաղումը

Այս տարի Հայաստանում խաղողի բերքահավաքը սկսվեց սովորականից մի քանի շաբաթ ուշ. երկարատև անձրևները խանգարում էին պտղի հասունացմանը։ Մթերումն այժմ թեժ փուլում է, ուստի շատ վազերի առջև շատ կարճ աշուն է։ Հենց այս շաբաթներին է դրվում հաջորդ տարվա բերքը, և նրանից, թե ինչով ու երբ կսնուցեք խաղողը, կախված է, թե ինչ պաշարներով այն կմտնի հողի տակ ձմեռելու։

Որքան է վազը վերցնում հողից և երբ է սնվում

Խաղողին ամենից շատ պետք է ազոտը։ Դրան հաջորդում են կալիումն ու ֆոսֆորը, ընդ որում ֆոսֆորը վազին քիչ է անհրաժեշտ։ Հարավաֆրիկյան խաղողագործների հաշվարկներով՝ յուրաքանչյուր տոննա հավաքած բերքը տեղամասից տանում է մոտ 3–4 կգ ազոտ, 0,7 կգ ֆոսֆոր և մոտ 3 կգ կալիում։ Տերևներն ու էտած որթերը մնում են տեղամասում, իսկ այն, ինչ գնաց ողկույզների հետ, պետք է վերադարձնել։

Քանակից ավելի կարևոր են ժամկետները։ Հարավային Աֆրիկայում Շենեն բլան սորտի վրա կատարված հետազոտությունում ազոտի կլանման երկու գագաթնակետ է հայտնաբերվել։ Առաջինը տևում է բողբոջների բացվելուց մինչև պտուղների հասունացման սկիզբը, երկրորդը՝ բերքահավաքից մինչև տերևաթափ։ Երկրորդ շրջանում վազը վերցրել է սեզոնի ամբողջ ազոտի մոտ մեկ երրորդը և դրա մեծ մասը կուտակել արմատներում։ Հենց այդ պաշարներն են ծախսվում գարնանը. բողբոջների բացվելուց մինչև ծաղկումը թուփն ապրում է հիմնականում աշնանից կուտակածի հաշվին։

Այդ պատճառով գարնանային սնուցումը քիչ բան կշտկի, եթե վազը ձմեռ է մտել առանց պաշարների։

Ինչու է Հայաստանում վազը աշնանը քիչ ժամանակ ունենում

Արարատի և Արմավիրի մարզերում խաղողի այգին ամեն աշուն թաղում են հողի տակ, իսկ գարնանը բացում։ Այդ պատճառով բերքահավաքի և այգեթաղի միջև վազը քիչ ժամանակ ունի, և աշնանային սնուցումը պետք է հասցնել տալ հենց այդ ընթացքում։

2026 թվականին այդ ժամանակահատվածն ավելի է կրճատվել։ Կալիֆոռնիայի համալսարանի մասնագետները զգուշացնում են, որ ուշահաս սորտերի դեպքում բերքահավաքից հետո ընկած շրջանը կարող է պարզապես չբավականացնել, որ վազը հասցնի յուրացնել պարարտանյութը։ Տերևաթափից անմիջապես առաջ տրված պարարտանյութը արմատները գրեթե չեն օգտագործում։ Իսկ բերքահավաքից հետո ազոտի ավելցուկը ցուրտ շրջաններում նվազեցնում է ձմեռադիմացկունությունը, քանի որ շիվերը շարունակում են աճել՝ հասունանալու փոխարեն։

Երկրորդ առանձնահատկությունը հողն է։ Դաշտի հողերի մեծ մասը կարբոնատային է՝ բարձր pH-ով և կրի ավելցուկով։ Նման տեղամասերում խաղողը քլորոզից տուժում է ավելի նկատելի, քան ծիրանը, և դա պետք է հաշվի առնել պարարտանյութ ընտրելիս։

Երբ և ինչով սնուցել խաղողը

Գարուն և ամռան սկիզբ

Ազոտով սնուցման ժամկետները, որոնք ամենից հաճախ նշում են Կալիֆոռնիայի խաղողագործները, ծաղկումից անմիջապես հետո պտղակալումն է և բերքահավաքից հետո ընկած շրջանը։ Գարնանը աճող շիվերի պահանջն ավելի մեծ է, քան արմատները հասցնում են կլանել, և թուփը սնունդը վերցնում է պաշարներից, ուստի ազոտի վաղ կիրառումը թույլ է աշխատում։ Եթե աշնանը թփերի տակ օրգանական նյութ են տվել, գարնանը այն չեն կրկնում։

Ամառ

Երբ պտուղները սկսում են աճել, գլխավորը դառնում է կալիումը։ Ողկույզներն այն կլանում են ավելի ակտիվ, քան թփի մյուս օրգանները, և կալիումից են կախված պտղի չափը, շաքարի կուտակումը և կարմիր սորտերի գունավորումը։ Ազոտն այս ժամանակ միայն արագացնում է շիվերի աճը, խտացնում թուփը և ողկույզներից ուժ խլում։

Աշուն

Աշնանը, բերքահավաքից անմիջապես հետո, խաղողը սնուցում են կալիումով և օրգանական նյութով, իսկ ազոտով՝ միայն այն դեպքում, երբ թփերը նկատելիորեն թուլացել են։ Դա պետք է անել, քանի դեռ տերևները կանաչ են. արմատները սնունդ վերցնում են միայն աշխատող տերևային զանգվածի դեպքում։ Կալիումի կլանումը կտրուկ նվազում է բերքահավաքից մոտ մեկ ամիս անց, ուստի չարժե ձգձգել։ Եթե ժամկետները սեղմ են, և տերևներն արդեն դեղնում են, պարարտանյութը ավելի լավ է տեղափոխել գարնանը, իսկ աշնանը սահմանափակվել օրգանական նյութով և այգեթաղից առաջ ոռոգմամբ։

Ինչ կհուշեն տերևները

Խաղողի մոտ սննդատարրերի պակասը հաճախ շփոթում են, և թփերը սնուցում են ոչ այն պարարտանյութով։ Գլխավոր հուշումն այն է, թե որ տերևներն են առաջինը տուժել։

• Դեղնում են շիվերի ծայրերի երիտասարդ տերևները, իսկ ջղերը մնում են կանաչ։ Սա երկաթային քլորոզ է՝ բնորոշ կարբոնատային հողերին։
• Ջղերի միջև դեղնությունը հայտնվում է հին՝ ստորին տերևների վրա, կարմիր սորտերի մոտ դրանք կարմրում են։ Այսպես է արտահայտվում մագնեզիումի պակասը։
• Տերևների եզրերը դեղնում ու գորշանում են, տերևները ամռան երկրորդ կեսին չորանում են եզրերից դեպի կենտրոն։ Սա կալիումի պակասի նշան է։

Մագնեզիումն ու կալիումը կապված են միմյանց հետ։ Եթե հողում մագնեզիումը շատ է, վազն ավելի վատ է յուրացնում կալիումը, և մագնեզիումով ավելորդ սնուցումները կարող են կալիումային քաղց առաջացնել։

Երկաթային քլորոզի դեպքում ավելի բարդ է։ Գլխավոր պատճառը հողի բիկարբոնատներն են, և մեծ դեր է խաղում պատվաստակալը։ Իտալացի գիտնականների փորձերում Պինո բլան սորտը 41 B պատվաստակալի վրա գրեթե չէր տուժում կրից, իսկ 3309 C պատվաստակալի վրա տալիս էր քլորոզային տերևներ և կրկնակի քիչ բերք։ Թուրք հետազոտողները կարբոնատային հողերը համարում են իրենց երկրում խաղողի բերքատվության նկատելի նվազման պատճառներից մեկը և նման հողերի համար խորհուրդ են տալիս Ֆերկալ պատվաստակալը։ Հին այգու համար, որտեղ պատվաստակալն այլևս չես փոխի, կան այլ միջոցներ՝ օրգանական նյութ, չափավոր ոռոգում և երկաթի խելատներ։ Իսկ կարբոնատային հողում կատարված փորձերից մեկում արմատների մշակումը միկորիզային սնկով և Pseudomonas fluorescens բակտերիաներով բարձրացրել է տերևներում երկաթի և քլորոֆիլի պարունակությունը։

Ուժեղ վազին ազոտ պետք չէ

Հայկական խաղողի այգիներում ամենատարածված սխալը բոլոր թփերին անխտիր ազոտով սնուցելն է։ Եթե շիվերը ամռան ընթացքում երկու մետր են երկարում, իսկ թուփը խտացած է, վազն ազոտի կարիք չունի։ Հարավաֆրիկյան ագրոնոմներն ուղղակի խորհուրդ են տալիս ուժեղ աճող թփերին ընդհանրապես ազոտ չտալ։

Ազոտի ավելցուկը շատ կանաչ զանգված է տալիս, բայց ոչ որակ։ Հայ գինեգործներից մեկը JAMnews-ին տված հարցազրույցում խաղողի որակի տարբերությունը բացատրում էր հենց բեռնվածությամբ. իր էտի դեպքում հեկտարը տալիս է 6–8 տոննա, իսկ որոշ ֆերմերների մոտ՝ 20–24 տոննա։ Նրանց համար, ովքեր բերքը հանձնում են գործարաններին կիլոգրամը 140–150 դրամով, տոննաժը գլխավորն է թվում։ Բայց գերբեռնված և գերսնուցված վազն ավելի վատ է հասունանում մինչև ձմեռ և ավելի դժվար է տանում այգեթաղը։

Կալիում՝ բերքահավաքից հետո, ազոտ՝ միայն թույլ թփերին

Խաղողն ամենից շատ սնունդ վերցնում է երկու փուլով՝ գարնանը մինչև պտուղների հասունացումը և աշնանը բերքահավաքից հետո։ Այգեթաղի պատճառով երկրորդ փուլը Հայաստանում կարճ է, իսկ այս տարի՝ հատկապես, ուստի կալիումն ու օրգանական նյութը տալիս են բերքահավաքից անմիջապես հետո, քանի դեռ տերևները կանաչ են։ Ազոտ ստանում է միայն թուլացած վազը, իսկ կարբոնատային հողերում գլխավոր օգնականները մնում են օրգանական նյութը, համապատասխան պատվաստակալը և առանց ջրի լճացման ոռոգումը։