Ծիրանի պարարտացում․ երբ են ծառին պետք ազոտը, կալիումը և օրգանական նյութը

Ծիրանենին աճում է Արարատյան դաշտի գրեթե յուրաքանչյուր բակում, բայց ամեն տարի չէ, որ առատ բերք է տալիս։ Բերքի մի մասը տանում են գարնանային ցրտահարությունները, մյուս մասը՝ պարարտացման սխալները. ավելորդ ազոտ, ուշացած սնուցում, կրային հողում դեղնած տերևներ։ Պարզում ենք, թե ինչ է պետք ծառին տարբեր ամիսներին և ինչով պարարտացնել ծիրանը աշնանը՝ մինչև առաջին սառնամանիքները։

Ինչպիսի հողի հետ գործ ունի այգեգործը Արարատյան դաշտում

Դաշտի մեծ մասը զբաղեցնում են գորշ կիսաանապատային և ոռոգվող մարգագետնագորշ հողերը։ Հողագետները դրանք հիմնականում դասում են կարբոնատային հողերի շարքին. դրանցում շատ է կիրը, ռեակցիան հիմնային է։ Որոշ տեղամասերում հանդիպում է սոդային աղակալում։ Կլիման չոր է և կտրուկ ցամաքային՝ շոգ ամառ, քիչ տեղումներ, ցուրտ ձմեռ։

Ծիրանի համար սա նշանակում է երկու բան։ Նախ՝ բարձր pH-ի դեպքում երկաթը և միկրոտարրերի մի մասն անցնում են այնպիսի ձևերի, որոնք արմատները գրեթե չեն յուրացնում։ Երկրորդ՝ նման հողին մշտապես պակասում է օրգանական նյութը։ Հայ մելիորատորները դեռ խորհրդային տարիներին աղակալած հողերի առողջացման հիմնական միջոցների թվում նշում էին կանաչ պարարտացումը, գիպսացումը և օրգանական պարարտանյութերի մեծ չափաբաժինները։

Կա նաև արդի խնդիր։ 2024 թվականի նոյեմբերին էկոնոմիկայի նախարար Գևորգ Պապոյանը, խորհրդարանում պատասխանելով պարարտանյութերի պակասի վերաբերյալ ֆերմերների բողոքներին, ընդունեց, որ տարիներ շարունակ երկրում հիմնականում ազոտ են կիրառել, և հողում ազոտային միացությունների ավելցուկ է կուտակվել։ Նույն ժամանակ կառավարությունը հայտարարեց, որ պատրաստում է կենսաբանական պարարտանյութերի արտադրության ներդրումային առաջարկ։

Իրականում ինչ է ծիրանը վերցնում հողից

Շատերը ծիրանը սնուցում են բանջարեղենի պես՝ ազոտով, որպեսզի «կանաչ լինի»։ Հետազոտությունները այլ բան են ասում։ Թուրքիայի Մալաթիայում՝ երկրի ամենախոշոր ծիրանագործական շրջանում, Հաջըհալիլօղլու սորտի վրա համեմատել են ազոտի, ֆոսֆորի և կալիումի տարբեր չափաբաժիններ։ Բարձր ազոտն իսկապես արագացնում էր աճը, ավելացնում բերքն ու պտղի քաշը, բայց նվազեցնում էր չոր նյութերի պարունակությունը, այսինքն՝ պտուղները դառնում էին պակաս քաղցր։ Կալիումը շիվերի աճի վրա չէր ազդում, փոխարենը բարձրացնում էր և՛ բերքը, և՛ շաքարայնությունը։ Լավագույնը համարվեց հեկտարին 96–64–256 կգ NPK հարաբերակցությունը, որում կալիումը երկուսուկես անգամ ավելի է, քան ազոտը։

Նման պատկեր են տալիս նաև Իսպանիայի ինտենսիվ այգիների հաշվարկները։ Հեկտարից 35 տոննա ծիրան ստանալու համար ծառերին տարեկան անհրաժեշտ է մոտ 133 կգ ազոտ, 65 կգ ֆոսֆոր՝ P₂O₅-ի հաշվարկով, և 240 կգ կալիում՝ K₂O-ի հաշվարկով։ Կալիումի ամենամեծ ծախսը հունիսին և հուլիսին է, երբ պտուղները լցվում են։

Եվս մեկ մանրամասն բացատրում է, թե ինչու է աշունը կարևոր։ Պտղատու ծառը գարնանը ծաղկում է հիմնականում նախորդ սեզոնից կուտակված պաշարների հաշվին։ Նյու Մեքսիկոյի նահանգային համալսարանի տվյալներով՝ պտղատու ծառի տարեկան օգտագործած ազոտի մոտ 80%-ը գալիս է այդ պաշարներից, և միայն 20%-ը՝ թարմ սնուցումից։ Այլ կերպ ասած՝ գարնանային բերքը մեծապես դրվում է նախորդ ամռանն ու աշնանը։

Երբ և ինչով սնուցել ծիրանը

Ստորև նշված ժամկետները վերաբերում են Արարատյան դաշտին, որտեղ ծիրանը հավաքում են հունիս–հուլիսին։ Նախալեռնային գոտում ամեն ինչ մեկ-երկու շաբաթ ուշանում է։

Գարուն

Ծիրանի գարնանային սնուցումն անհրաժեշտ է, բայց չափավոր։ Ծիրանը ծաղկում է առաջիններից մեկը, և Հայաստանում ծաղկումը հաճախ համընկնում է վերադարձող ցրտահարությունների հետ. որոշ տարիներ դրանցից տուժում են Արմավիրի մարզի երկու տասնյակից ավելի համայնքների այգիներ։ Ազոտով գերսնուցված, փափուկ երիտասարդ հյուսվածքներով ծառն այդ սթրեսն ավելի վատ է տանում։ Ցրտահարությունից հետո ավելի խելամիտ է օգնել հումատներով տերևային սնուցմամբ, քան արմատի տակ սելիտրայի նոր չափաբաժին լցնել։

Ամառը՝ բերքահավաքից հետո

Բերքահավաքով այգու աշխատանքները չեն ավարտվում։ Ամռան վերջին ծիրանի մոտ ձևավորվում են հաջորդ տարվա ծաղկաբողբոջները։ Այդ ժամանակ նրան պետք են կալիում, ֆոսֆոր և ջուր, ոչ թե ազոտ։ Օգոստոսին և սեպտեմբերին տրված ազոտը երկարաձգում է շիվերի աճը, և դրանք չեն հասցնում փայտանալ մինչև ձմեռ ու ցրտահարվում են։

Աշուն

Աշնանը ծիրանին պետք են օրգանական նյութ և կալիում։ Տերևաթափից հետո ծառերի տակ տալիս են կոմպոստ, փտած գոմաղբ կամ պատրաստի օրգանական պարարտանյութեր՝ հավասարաչափ սաղարթի պրոյեկցիայով, որտեղ գտնվում են ներծծող արմատները։ Եթե աշունը չոր է, ինչպես հաճախ լինում է դաշտում, պարտադիր է խորը խոնավալիցք ոռոգումը. չոր հողում ձմեռ մտած արմատներն ավելի հեշտ են ցրտահարվում։

Աշնանը հանքային ազոտ չեն տալիս։ Այն խթանում է աճը այն ժամանակ, երբ ծառը պետք է պատրաստվի հանգստի շրջանին, և դրանով նվազեցնում է ձմեռադիմացկունությունը։

Ինչու են ծիրանի տերևները դեղնում

Եթե շիվերի ծայրերի երիտասարդ տերևները դեղնում են, իսկ ջղերը մնում են կանաչ, դա գրեթե անկասկած երկաթային քլորոզ է։ Հողում երկաթը կարող է բավարար լինել, բայց հիմնային ռեակցիայի և կարբոնատների ավելցուկի դեպքում արմատներն այն չեն յուրացնում։ Կորիզավորներից քլորոզի նկատմամբ ամենից հակված է դեղձը, ապա սալորն ու ծիրանը, ամենաքիչը՝ կեռասը։

Քլորոզն ուժեղանում է ջրի լճացման դեպքում։ Արիզոնայում, որտեղ հողերը նման են մերին, համալսարանի մասնագետներն առանձին զգուշացնում են. կարբոնատային հողում ավելորդ ոռոգումն ինքնին դեղնություն է առաջացնում։ Ինչն է օգնում․

• Պարբերաբար օրգանական նյութ տալ։ Հողի օրգանական նյութը երկաթը պահում է արմատների համար մատչելի ձևով։
• Ոռոգել ավելի հազվադեպ, բայց ավելի խորը՝ առանց ջրափոսերի և բնի մոտ ջրի լճացման։
• Օգտագործել երկաթ խելատային ձևով։ Հիմնային հողերում լավագույնս աշխատում է Fe-EDDHA խելատը, իսկ սովորական երկաթարջասպն այնտեղ արագ դառնում է անմատչելի։
• Ծիրանի տակ մոխիր և կիր չլցնել։ Երկուսն էլ հիմնայնացնում են հողը, որը դաշտում առանց այդ էլ հիմնային է։

Քլորոզն արագ չի անցնում։ Նույնիսկ ճիշտ խնամքի դեպքում տերևները կանաչում են աստիճանաբար, իսկ ուժեղ կրային տեղամասերում դրա դեմ պետք է պայքարել ամեն սեզոն։ Այդ պատճառով օրգանական նյութը ծիրանի տակ տալիս են ամեն տարի, ոչ միայն այն ժամանակ, երբ ծառն արդեն դեղնել է։

Երիտասարդ ծառերին սնուցում պետք չէ

Լավ լցված փոսում տնկված տնկիին առաջին մեկ-երկու տարին չեն սնուցում։ Արմատները պետք է ինքնուրույն խորանան ջրի և սննդի հետևից, իսկ ավելորդ պարարտանյութը միայն խանգարում է։ Հատկապես վտանգավոր է ուշ սնուցումը. աշնանն աճի մղված երիտասարդ ծառը ձմեռ է մտնում անպատրաստ։ Սնուցումը սկսում են, երբ ծիրանը մտնում է պտղաբերման շրջան, իսկ մինչ այդ բավական են ցանքածածկն ու ոռոգումը։

Որտեղ է օրգանականը գերազանցում հանքային պարարտանյութերին

Հանքային պարարտանյութն աշխատում է արագ և միայն մեկ սեզոն։ Օրգանականը գործում է ավելի դանդաղ, բայց բարելավում է հողի կառուցվածքը, օգնում է պահել խոնավությունը և սնուցում հողի միկրոֆլորան։ Հայաստանի կարբոնատային հողերում օրգանականն ունի ևս մեկ առավելություն. հենց այն է երկաթն ու միկրոտարրերը պահում արմատներին մատչելի ձևերով։

Բացի այդ, 2026 թվականին պտղի որակը դարձավ իրացման ուղղակի հարց։ Հունիսի 2-ից Ռոսսելխոզնադզորը սահմանափակեց հայկական ծիրանի և այլ կորիզավորների ներմուծումը՝ պատճառաբանելով բուսասանիտարական պահանջներին անհամապատասխանությամբ։ Սեպտեմբերի վերջին գերատեսչությունը հայտնեց, որ հայկական արտադրանքի նկատմամբ սահմանափակումները պահպանվում են։ Մինչդեռ 2025 թվականի ինն ամսում Հայաստանն արտահանել էր 44 հազար տոննա ծիրան, և դրա հիմնական մասն ուղղվում էր Ռուսաստան։ Առողջ ծառն ու մաքուր պտուղն այժմ անհրաժեշտ են նաև նրա համար, որ բերքը գնորդ գտնի։

Ավելի քիչ ազոտ, ավելի շատ օրգանական նյութ

Ծիրանը կալիումի մշակաբույս է, ոչ թե ազոտի։ Ամենակարևոր սնուցումները համընկնում են ամռան վերջին և աշնանը, երբ ծառը ձևավորում է ծաղկաբողբոջները և պաշարներ է կուտակում գարնան համար։ Դաշտի կարբոնատային հողերում նրան ամեն տարի պետք են օրգանական նյութ և առանց լճացման ոռոգում, իսկ մոխիրն ու կիրը միայն կվնասեն։